ทัคต์-ญัมชีด หรือ ปาร์เซ (ในภาษาฟาร์ซีโบราณ: 𐎱𐎠𐎼𐎿, Pārsa) หรือที่รู้จักกันในชื่อ เพอร์เซโพลิส เปอร์เซโพลิสเฮซาร์ซุตูน ซุตูน หรือ เชเฮลเมนาร์ (สี่สิบหอคอย) คือชื่อของหนึ่งในเมืองโบราณของอิหร่าน ซึ่งตลอดหลายศตวรรษได้ทำหน้าที่เป็นเมืองหลวงอันสง่างามและศูนย์กลางพิธีการของจักรวรรดิอะคีเมนิดแห่งเปอร์เซีย
ในเมืองโบราณแห่งนี้ มีพระราชวังที่เรียกว่าทัคต์-ญัมชีด ซึ่งสร้างขึ้นในรัชสมัยของกษัตริย์ดาริอุสมหาราช เคเซอร์เซสและอาร์ทาเซอร์ซีสที่ 1 และมีคนอาศัยอยู่มานานประมาณ 200ปีแล้ว ในวันแรกของปีใหม่ เปอร์เซียจะมีคณะผู้แทนจากแคว้นต่างๆ นำบรรณาการหลากหลายรูปแบบมาถวายต่อกษัตริย์ ณ ทัคต์-ญัมชีด แสดงถึงความมั่งคั่งและอำนาจของจักรวรรดิในยุคนั้น
พระราชวังอาปาดานา :
พระราชวังอาปาดานา หรือพระราชวังบาร์ของดาริอุสและเคเซอร์เซสเป็นหนึ่งในพระราชวังภายในของทัคต์-ญัมชีด พระราชวังแห่งนี้ประกอบด้วยห้องโถงกลางทรงสี่เหลี่ยมจัตุรัสที่มีเสา 36 ต้น และมีเฉลียง (อีวาน) สามด้าน ได้แก่ ทิศเหนือ ทิศตะวันออก และทิศตะวันตก โดยแต่ละด้านมีเสา 12 ต้น นอกจากนี้ยังมีหอคอยสี่มุมที่ตั้งอยู่ภายนอกห้องโถง และห้องสำหรับทหารรักษาการณ์ซึ่งอยู่ทางด้านใต้ของอาคาร
การก่อสร้างพระราชวังอาปาดานาเริ่มต้นโดยกษัตริย์ดาริอุสมหาราช และแล้วเสร็จในรัชสมัยของกษัตริย์เคเซอร์เซสระดับพื้นของพระราชวังนี้ถูกยกให้สูงกว่าลานอาปาดานาและประตู “ของบรรดาประเทศทั้งหลาย” ประมาณสามเมตร แสดงถึงความยิ่งใหญ่และความสำคัญของอาคารแห่งนี้ในสถาปัตยกรรมของจักรวรรดิอะคีเมนิด
บันไดทางเข้าทัคต์-ญัมชีด :
บันไดทางเข้าทัคต์-ญัมชีด เป็นบันไดคู่ที่ออกแบบให้สมมาตรกัน ตั้งอยู่ทางผนังด้านตะวันตก ใกล้มุมด้านเหนือของป้อมปราการทัคต์-ญัมชีด ด้านหน้าผนังนี้ ได้ยกระดับพื้นขึ้นจากระดับพื้นราบประมาณ 10 เซนติเมตร เป็นพื้นที่ยาว 510 เซนติเมตร กว้าง 700 เซนติเมตร และปูด้วยหินขนาดใหญ่ที่ตกแต่งอย่างประณีต
ตลอดแนวด้านสั้นของพื้นที่ดังกล่าว มีบันไดสองชุดที่นำขึ้นไปด้านบน บันไดแต่ละชุดมี 63 ขั้น นำไปสู่ชานพักกว้าง จากนั้นบันไดจะหันกลับ 180 องศา และไต่ขึ้นต่ออีก 48 ขั้น จนถึงชานด้านบนของทัคต์-ญัมชีด ซึ่งอยู่สูงจากพื้นดินประมาณ 12 เมตร รวมแล้วแต่ละชุดของบันไดมี 111 ขั้น โดยแต่ละขั้นยาว 690 เซนติเมตร กว้าง 38 เซนติเมตร และสูงเพียง 10 เซนติเมตร ความสูงขั้นที่ต่ำนี้ทำให้สามารถขี่ม้าขึ้นบันไดได้ และในช่วงเวลาที่ไม่มีการเฝ้าระวัง ปรากฏว่าสัตว์บรรทุกสัมภาระสามารถเดินขึ้น-ลงบันไดเหล่านี้ได้ด้วยเช่นกัน
พระราชวังทัจชาร์ :
พระราชวังทัจชาร์ หรือที่รู้จักในชื่อ “ทัจชา” หรือ “ห้องกระจก” เป็นพระราชวังส่วนพระองค์ของกษัตริย์ดาริอุสมหาราช ซึ่งชื่อของพระราชวังนี้มีความหมายว่า “บ้านฤดูหนาว” ถือเป็นหนึ่งในพระราชวังแรก ๆ ที่สร้างขึ้นบนแท่นของทัคต์-ญัมชีด หินที่ใช้ก่อสร้างพระราชวังนี้มีสีเทาและมีความมันวาวจนสามารถสะท้อนเงาของผู้คนได้ จึงทำให้ในเวลาต่อมา ผู้คนเรียกที่นี่ว่า “ห้องกระจก” หรือ ห้องโถงกระจก ตามผนังบันไดของพระราชวังแห่งนี้ยังมีภาพแกะสลักหลากหลายแบบ และได้มีจารึกหินจากกษัตริย์แห่งราชวงศ์อะคีเมนิด เช่น ดาริอุสที่ 1 เคเซอร์เซสและอาร์ทาเซอร์ซีสที่ 3 หลังจากยุคอะคีเมนิดแล้ว ราชวงศ์อื่น ๆ เช่น ชาพูร์ที่ 2 อาซาดุลลอฮ์ และบะฮาอุดเดาละห์แห่งดีย์ลัม อาลีแห่งอัคโคยูนลู และสุลต่านอิบราฮิมมีร์ซาแห่งราชวงศ์ทิมูร์ ก็ได้จารึกข้อความไว้ในพระราชวังนี้เช่นกัน เป็นหลักฐานแสดงความต่อเนื่องทางประวัติศาสตร์ของสถานที่แห่งนี้ผ่านหลายยุคสมัย
พระราชวัง G :
พระราชวัง G ตั้งอยู่ทางตอนใต้ของพระราชวังอาปาดานา ในบริเวณตะวันออกของพระราชวังทัจชาร์ ทิศเหนือของพระราชวังเฮดิช และด้านตะวันตกของพระราชวังสามประตู ของทัคต์-ญัมชีด ปัจจุบันสิ่งที่หลงเหลือจากพระราชวังแห่งนี้มีค่อนข้างน้อย
นักโบราณคดีบางรายเชื่อว่าพระราชวัง G เคยใช้เป็นวิหารหรือสถานที่ประกอบพิธีกรรมทางศาสนา และบางรายสันนิษฐานว่า อาคารนี้เกี่ยวข้องกับกษัตริย์อาร์ทาเซอร์ซีสที่ 3 แห่งราชวงศ์อะคีเมนิด พระราชวังแห่งนี้สร้างขึ้นบนโขดหินแกรนิตของภูเขา และเคยมีผนังล้อมรอบที่ทำจากอิฐดิบ มีการขุดค้นและตั้งสมมุติฐานเกี่ยวกับหน้าที่ของอาคาร โดยบางทฤษฎีเสนอว่าเนื่องจากตัวอาคารสูงกว่าพระราชวังอื่น ๆ ในบริเวณเดียวกัน จึงอาจเป็นวิหาร ขณะที่อีกแนวคิดมองว่าอาจเป็นเรือนพักพิเศษหรืออาคารประจำพระราชวงศ์
พระราชวัง H :
พระราชวัง H หรือที่รู้จักกันในชื่อ “พระราชวังอาร์ทาเซอร์ซีสที่ 1″ เป็นหนึ่งในพระราชวังของทัคต์-ญัมชีด ตั้งอยู่ทางตะวันตกเฉียงใต้ของแท่นหลัก และทางตะวันตกของพระราชวังเฮดิช บันไดแกะสลักที่นำไปสู่พระราชวังจากสองด้าน ปัจจุบันอยู่ในสภาพกึ่งพังทลาย บันไดหลักตามหลักฐานจากจารึกที่หลงเหลือ แสดงให้เห็นว่าการก่อสร้างเริ่มโดยกษัตริย์เคเซอร์เซสและเสร็จสมบูรณ์ในสมัยของกษัตริย์อาร์ทาเซอร์ซีสที่ 1
ขอบด้านตะวันตกและใต้ของอาคารหลักเคยมีแนวกำแพงที่มีลักษณะเป็นรูปเขาสัตว์และหัววัวตัวผู้ นักบูรณะชาวอิตาเลียน จิโอวานนา ติเลีย และภรรยา ได้ค้นพบชิ้นส่วนของลวดลายเหล่านี้ใต้ดินบริเวณด้านล่างของแท่น และได้ทำการติดตั้งกลับเข้าที่เดิม ความหมายของลวดลายหัววัวเหล่านี้ยังไม่ชัดเจนว่าเป็นเพียงที่กำบังหรือมีความหมายเชิงสัญลักษณ์ทางศาสนา หรือราชพิธี
พระราชวังเฮดิช :
พระราชวังเฮดิช หรือพระราชวังส่วนพระองค์ของกษัตริย์เคเซอร์เซสตั้งอยู่ทางตะวันออกของพระราชวัง H ภายในเขตพระราชวังหลวงของทัคต์-ญัมชีด ตามหลักฐานจากจารึกหิน พระราชวังแห่งนี้สร้างขึ้นตามคำสั่งของกษัตริย์เเคเซอร์เซสเพื่อพระองค์และหนึ่งในพระมเหสีของพระองค์ที่มีชื่อว่า “เฮดิช” ในจารึกฉบับหนึ่ง เคเซอร์เซสเรียกพระราชวังนี้ว่า “เฮดิช” แต่ในอีกฉบับกลับเรียกว่า “ทัจชาร์”
พระราชวังเฮดิชสร้างขึ้นบนแนวหินทางตอนใต้ของแท่นทัคต์-ญัมชีด โดยฐานของอาคารสูงกว่าระดับพื้นราบของที่ราบโดยรอบประมาณ 18 เมตร แผนผังของพระราชวังทอดยาวในแนวตะวันตก-ตะวันออก ครอบคลุมพื้นที่ประมาณ 2,550 ตารางเมตร (ขนาด 40 x 55 เมตร) มีบันไดสองด้านที่เชื่อมต่อพระราชวังเข้ากับพื้นที่รอบข้าง โดยบันไดทางตะวันตกเชื่อมไปยังลานของพระราชวังทัจชาร์ และบันไดอีกชุดทางตะวันออกเฉียงเหนือเชื่อมต่อกับลานของพระราชวังสามประตู
พระราชวังสามประตู :
พระราชวังสามประตู หรือที่รู้จักในชื่อ “ห้องโถงปรึกษา” “ประตูแห่งกษัตริย์” “ประตูสามบาน” “เซห์ดารี” หรือ “พระราชวังกลาง” ตั้งอยู่ใจกลางเขตพระราชวังหลวงของทัคต์- ญัมชีด พระราชวังแห่งนี้มีสามประตูหลักและโถงทางเดินหลายทางที่เชื่อมต่อไปยังพระราชวังอื่น ๆ ในบริเวณเดียวกัน ด้วยเหตุนี้จึงได้ชื่อว่า “พระราชวังกลาง” หรือ “พระราชวังสามประตู”
ที่บันไดของพระราชวังแห่งนี้มีภาพสลักของขุนนางเปอร์เซียซึ่งกำลังเดินทางเข้าเฝ้ากษัตริย์อย่างเป็นกันเองและใกล้ชิด ลักษณะของภาพสลักรวมถึงตำแหน่งของพระราชวังทำให้บางครั้งถูกเรียกว่า “ห้องโถงปรึกษา” หรือ “ห้องประชุม” เดิมเคยมีความเชื่อว่าการก่อสร้างพระราชวังแห่งนี้เริ่มขึ้นในรัชสมัยของกษัตริย์ดาริอุสมหาราช แต่จากหลักฐานที่ค้นพบในภายหลัง บ่งชี้ว่าการก่อสร้างแล้วเสร็จในสมัยของกษัตริย์อาร์ทาเซอร์ซีสที่ 1
พระราชวังมาลาเกฮ์ :
พระราชวังมาลาเกฮ์ ซึ่งตั้งอยู่บริเวณบันไดทางใต้ของพระราชวังเฮดิช ได้ชื่อว่าเป็นพระราชวังของพระราชินีหรือฮาเร็มของกษัตริย์ เนื่องจากมีห้องและลานเฉพาะสำหรับพระราชินี ภาพสลักที่ประตูของพระราชวังแห่งนี้ ซึ่งส่วนใหญ่ถูกไฟไหม้ในสมัยอเล็กซานเดอร์มหาราช แสดงให้เห็นภาพกษัตริย์ทรงเข้าสู่ห้องโถงกลางพร้อมกับข้าราชบริพาร รวมทั้งฉากการต่อสู้ระหว่างกษัตริย์กับสัตว์ประหลาดในตำนาน พระราชวังนี้ปัจจุบันถูกเปลี่ยนเป็นพิพิธภัณฑ์ทัคต์-ญัมชีด และจารึกสำคัญสองชิ้น ได้แก่ จารึกการสืบทอดบัลลังก์และบันทึกของกษัตริย์เคเซอร์เซสถูกค้นพบที่นี่และจัดแสดงอยู่ที่พิพิธภัณฑ์อิหร่านโบราณ
